Kandilli Geleneksel El Sanatları ve Kültür Merkezi

Kandilli Geleneksel El Sanatları ve Kültür Merkezi, İstanbul Üsküdar'da T.C. Üsküdar Belediyesi için Örnek Mimari Yapılar tarafından 2008 yılında tasarlanan, yaklaşık 10.000 m² büyüklüğünde bir kültür ve eğitim yapısıdır.

Ali Yılmazörnek ve Bekir Yılmazörnek tarafından hazırlanan mimari tasarım ve uygulama projelerinde; geleneksel sanatların eğitim, üretim ve sergilenmesini kültürel ve sosyal işlevlerle bir araya getiren çok amaçlı bir merkez oluşturuldu.

Projenin temel yaklaşımı geçmişin mimarisini tekrar etmek değil; Üsküdar'ın ve Türk-İslam mimarlık geleneğinin oluşturduğu mimari hafızayı çağdaş ihtiyaçlarla yeniden yorumlamaktı.

Kandilli'deki tasarımın başlangıç noktası yapının bulunduğu yerdi.

Üsküdar'ın yüzyıllar içerisinde oluşmuş güçlü mimari kimliği, burada yapılacak yeni bir kültür yapısının çevresiyle ve geçmişle nasıl bir ilişki kurması gerektiği sorusunu beraberinde getiriyordu.

Örnek Mimari'nin yaklaşımı, tarihsel yapıların biçimlerini doğrudan kopyalamak yerine; insan ölçeği, saçak, çıkma, pencere oranları, parçalı kütle ve çatı karakteri gibi geleneksel mimari öğeleri çağdaş bir yapı içerisinde yeniden yorumlamak üzerine kuruldu.

Bu nedenle Kandilli, geçmişe aitmiş gibi görünmeye çalışan anakronik bir yapı olarak değil; geçmişten aldığı mimari hafızayı bugünün ihtiyaçları, teknolojisi ve mekânsal kurgusuyla buluşturan yeni bir yapı olarak tasarlandı.

Kandilli Geleneksel El Sanatları ve Kültür Merkezi'nin mimari yaklaşımının arkasında yalnızca biçimsel bir gelenek arayışı değil, eğitime ve kültürel sürekliliğe ilişkin temel bir düşünce bulunuyordu.

Mimar Ali Yılmazörnek için özellikle çocukların ve gençlerin eğitim alacağı yapıların mimarisi, içinde gerçekleşecek eğitimden bağımsız düşünülemezdi. Bir toplumun geleceğini kuracak nesillerin, kendi medeniyetlerinin izlerini ve mekânsal kalitesini taşıyan ortamlarda yetişmesinin; geçmişleriyle bağ kurmalarına, ait oldukları kültürü tanımalarına ve buradan güç alarak geleceğe yönelmelerine katkı sağlayacağına inanıyordu.

Bu nedenle geçmişin mimari kodlarını kullanmak nostaljik bir tekrar değildi. Asıl amaç, Türk-İslam medeniyetinin ve Üsküdar'ın yüzyıllar içerisinde oluşturduğu mimari hafızayı, bugünün malzemeleri, mühendislik çözümleri ve çağdaş mekân standartlarıyla buluşturmaktı.

“Geçmişi taklit etmek değil; geçmişten beslenerek bugünün mimarisini üretmek.”

Kandilli projesinin en belirleyici tasarım eşiklerinden biri arsa yapısıydı.

Proje alanı; Perakende Sokak ile Rasathane Caddesi arasında kalan, belirgin bir eğime ve üçgenimsi geometriye sahip zorlu bir parsel üzerinde yer alıyordu. Üç tarafı yollarla çevrili olan bu parsel, aynı zamanda oldukça yoğun ve çok katmanlı bir ihtiyaç programını barındırmak zorundaydı.

Buna ek olarak Kandilli gibi tarihsel dokusu ve silueti hassas bir bölgede, yaklaşık 10.000 m² büyüklüğündeki yoğun bir kültür ve eğitim yapısının çevresini ezmeden, insan ölçeğinde var olabilmesi gerekiyordu.

“Kot farkı, büyük programın arazi içerisine yerleştirilmesini sağlayan temel tasarım araçlarından birine dönüştürüldü.”

Tasarımda arazinin eğimi bir kısıt olarak değil, farklı işlevlerin bağımsız girişlerle çözülmesini ve yoğun programın kademelendirilerek yerleştirilmesini sağlayan bir imkân olarak kullanıldı.

Örnek Mimari Yapılar tarafından hazırlanan mimari uygulama projelerinde yapı, eğimli arazi üzerinde çok katmanlı bir kesit kurgusu ile çözüldü:

• 3. Bodrum Kat: 1.780 m² büyüklüğünde kapalı otopark, 336 m² sığınak alanı, teknik merkezler ve altyapı birimleri doğrudan alt kota bağlandı.
• 2. Bodrum Kat: 342 m² alt fuaye, 86,9 m² sahne, 168,83 m² kulis alanları, 70 m² dekor atölyesi ve mutfak gibi servis hacimleri yerleştirildi.
• 1. Bodrum Kat: 320 kişilik çok amaçlı salon, 114 kişilik konferans salonu, büyük fuayeler, sahne ve hazırlık alanları ile yapının ana gösteri ve etkinlik merkezi olarak kurgulandı. Salonlar arazi kotu içerisine gömülerek zemin üstündeki kütle baskısı tamamen ortadan kaldırıldı.
• Zemin Kat: 288,38 m² ana giriş salonu, derslikler, geleneksel el sanatlarına ait bedesten alanları, 227,12 m² büyüklüğünde Geleneksel Türk El Sanatları Kütüphanesi, lokanta ve sohbet köşkü ile yapının en yoğun kamusal yaşam alanı haline getirildi.
• 1. Kat: 292,5 m² ana sergi salonu, derslikler, idari birimler ile kündekâri, revzen (vitray), tesbih, klasik cam tezyini, sedefkâri ve telkâri gibi ihtisas atölyeleri konumlandırıldı.
• 2. Kat: Tezhip, edirnekâri, hüsn-i hat, minyatür, kalemkâri ve ebru gibi geleneksel Türk-İslam sanatları atölyelerine ayrıldı.
• Çatıaltı & Seyir: 146,62 m² çatıaltı sohbet mekânı ile Boğaz siluetine açılan bağımsız Seyir Köşkü / Seyir Kulesi yapının en üst noktasında bir nirengi noktası oluşturdu.

Büyük ölçekli kültür yapılarının en büyük riski, çevrelerine yabancılaşan monolitik kütlelere dönüşmeleridir.

Kandilli projesinde ise arazinin doğal eğimiyle bütünleşen kademeli kesit kurgusu sayesinde; yoğun hacimler (konferans ve çok amaçlı salonlar, otopark, depolar) topografyanın içine gömüldü.

Zemin seviyesinde ve üst katlarda ise yapı tek bir devasa blok yerine; avlular, saçaklar, teraslar, çıkmalar ve kademeli çatı örtüleriyle parçalı bir yerleşime kavuşturuldu. Sokak seviyesinden bakıldığında yapı 10.000 m²'lik dev bir kütle olarak değil, Üsküdar'ın geleneksel konut ve külliye ölçeğiyle uyumlu, 2 ve 3 katlı bir yapı grubu olarak algılanır.

Kandilli, geleneksel sanatların yalnızca sergilendiği pasif bir müze yapısı olarak tasarlanmadı. Yapı; sanatın öğretildiği, icra edildiği ve ustadan çırağa aktarıldığı yaşayan bir üretim merkezi olarak planlandı.

Tasarımda atölyelerin yerleşimi zanaatlerin üretim biçimlerine ve ihtiyaç duydukları doğal ışık koşullarına göre kademelendirildi:

• Ağır el aletleri, talaş ve toz üreten kündekâri, sedefkâri ve telkâri atölyeleri uygun havalandırma ve servis bağlantılarıyla çözüldü.
• İnce fırça ve yüksek dikkat gerektiren hat, tezhip, minyatür ve ebru atölyeleri çatı ışığından ve dengeli kuzey ışığından faydalanacak biçimde üst katlara yerleştirildi.
• Giriş katındaki sergi holü ve kütüphane ile atölyeler arasında doğrudan görsel ve işlevsel bağ kurularak, ziyaretçinin üretim sürecine tanıklık etmesi sağlandı.

Yapının mimari siluetinde en ayırt edici öğelerden biri bağımsız çatı kulesi / Seyir Köşkü'dür.

Geleneksel Türk sivil mimarisindeki “cihannümâ” ve seyir köşkü tipolojisinden ilham alan bu öğe; hem arsanın hâkim olduğu Boğaziçi manzarasını içeriye davet eder hem de yapının Kandilli yamaçlarındaki kimliğini pekiştiren bir çatı nirengisi oluşturur.

Kandilli Geleneksel El Sanatları ve Kültür Merkezi'nin cephelerinde:

• Geleneksel Türk mimarisinin yatay hatlarını taşıyan geniş saçaklar,
• Ahşap bağdadi ve yalı baskısı dokusunu hatırlatan çağdaş kaplama sistemleri,
• Selçuklu ve Osmanlı mimarlık mirasının oranlarını taşıyan pencere ritimleri,
• Doğal taş zemin bazası ile hafif üst katlar arasındaki kademelenme kullanıldı.

Sonuçta ortaya çıkan yapı; geçmişin biçimlerini taklit etmeden, geçmişin mimari diliyle konuşabilen özgün bir kültür yapısı oldu.

Kandilli projesi, tasarımından bugüne İstanbul'un kültür, sanat ve kurumsal hafızasında önemli bir yere sahip oldu:

Kültür merkezinden üniversite kampüsüne, oradan küresel sürdürülebilirlik vizyonunun yönetildiği bir vakıf merkezine uzanan bu dönüşüm; Örnek Mimari'nin tasarladığı esnek, güçlü ve zamana direnen mekân kurgusunun en somut kanıtıdır.